Enquet’Action (EA): Kisa ou panse sou vyòl fi fè sou gason oubyen sou ti gason? 

Pascale Solages (PS):Lalwa Ayisyèn rekonèt li tankou yon krim. Se yon krim yon fanm fè sou yon lòt endividi paske otomatikman ou rantre nan yon rapò sèksyèl avèk yon moun san konsantman li, sa vle di moun nan pa di ou wi oubyen moun nan pa dakò, se yon krim ou fè paske ou vyole moun nan nan moman sa aLè ou fè l sou yon moun ki minè, non sèlman ou fè yon vyòl, men ou fè detounman minè tou. Donk daprè lalwa Ayisyèn li riske pran anpil tan prizon tou paske nan moman sa a ou ka egzèse yon fòm otorite sou moun nan. Se tankou yon fòm sityasyon agravan lè moun nan minè, nan ka sa a nou tou pale de ti gason. Donk kit se gason ki fè vyòl sou fanm oubyen sou tifi, kit se fanm ki fè vyòl sou gason oubyen sou ti gason, vyòl lan rete yon krim nan tout sans li… Li rete yon krim paske ou kòmèt yon zak sou yon moun ki pa ba ou konsantman l. Kounya li ale jouska 15 zan prizon ak travay fòse. Epi si gen sityasyon agravan li ka ale jouska 20 tan. Sa m panse, sèke pou w rantre nan yon rapò ak yon moun fòk li konsantan kit li se fi, kit li se gason. E otomatikman se pa sa ki fèt, ou koupab de yon krim. Ni lalwa ni sosyete a sipoze jije w epi sanksyone kòmsadwa. Li pa diferan menm si viktim nan se yon fanm, yon tifi, yon gason oubyen yon ti gason.

EA: Eske sa rive deja ou rankontre ka sa yo deja nan Nègès Mawon?

PS:Mwen pa fè eksperyans sa nan Nègès Mawon, men pakont mwen te fè 4 lane ap travay nan ministè kondisyon feminin e la mwen te fè eksperyans lan. Kote m resevwa pèsonèlman, se pa gason ki gen madanm, men mwen resevwa ti gason ki viktim vyolans seksyèl nan men fi ak gason. Nou konn resevwa gason ki vini nan ministè a, yo vin pote plent paske yo sibi yon fòm vyolans fizik oubyen lòt fòm vyolans. Pa kont li trè difisil paske n ap raple n ap viv nan yon sosyete patriyakal kote yo konstwi ti gason avèk gason tankou moun ki fò, moun ki pa ka viktim, moun ki pa fè prèv feblès, oubyen moun ki sipoze montre yo enfayib. Donk sa vle di anpil fwa lè ti gason yo oubyen gason yo viktim, yo pa pral pote plent paske se kòmsi y ap fayi ak maskilinilite yo, donk sa k fè yo gason. Sa vle di yo pa prale nan yon komisarya oubyen nan yon enstitisyon, antouka laplipa nan yo, pou yo vin di gen yon fi k ap bat yo oubyen yo gen yon fi k ap vyole yo, oubyen yon manman pap vin di li gen yon pitit gason yon fi ki pi gran pase l vyole l. E se yon eksperyans mwen te fè kote yon fwa, gen yon adolesan ki nan 14-15 zan kote paran l te vin pote plent paske te gen yon dam ki nan karantèn ki te vyole l epi li te fè detounman minè. Alafen tout moun t ap ri paske yo pa t konprann kòman yon gason fè kite yon fi vyole l. Menm si li ap kouche avèk yon fi a nenpòt ki laj paske l se gason. Paske nou leve gason yo tankou ti kòk epi seksyalite yo kòmanse byen bonè. Epi yo aksepte seksyalite yo byen bonè. Sa vle di menm si sa fi a fè a lalwa pini l, men sosyete a gen yon lòt jan li wè l epi li gen lòt jan li tradui li. E se sa ki yon veritab defi paske jounen jodi a yon gason oubyen yon adolesan gen dwa viktim epi li jis pa vle al di sa paske se yon gason li ye. Li pa ka al di yon moun yo vyole l. Se kòmsi li pa ka admèt sa paske sa retire nan gason l. Sa retire nan maskilinite l, sa retire nan idantite l antanke gason alòske li viktim. Donk gen yon pakèt defi. E defi sa yo la, menm nan enstitisyon yo. Ou ka rantre nan yon komisarya kote gen polisye ak lòt moun kap di ou : Ah monchè, se gason ou ye epi w ap vin pote plent pou yon fanm. Kòman yon fanm fè ap bat ou a? Kòman yon fanm fè ap frape ou a? Donk li inakseptab, li enkonpreyansib pou moun yo alòske sa rive gen gason k ap viktim vyolans konjigal, k ap viktim vyolans seksyèl, k ap viktim lòt fòm vyolans yo kapab fè sou yo. Men jan sosyete a gade ou a, jan sosyete a di ou men kijan pou ou ye pou ou gason an, ou pa ka al eksplike sa a. Ou pa ka al chèche èd epi ou pa ka avwe sa devan lasosyete.

EA: Kisa ou panse ki sipoze fèt nan sosyete an pou pèmèt gason ak ti gason k ap sibi vyòl ak vyolans sòti nan silans yo ?

PS :Premye bagay ki sipoze fèt se edike ti gason nou yo yon lòt fason. Sa vle di pa edike yo pou n fè yo konnen se bout fè yo ye, pou fè yo konnen yo pa ka viktim paske se gason yo ye, donk gen yon jan pou yo ye. Si y ap sibi yo dwe fèmen bouch yo paske yo se matadò sipèb, yo pa gen pou yo al pote plent paske pote plent lan nan tèt yo se plenyen y ap plenyen. Alòske antanke sitwayen, yo dwe yo jistis. Sa vle di pote plent lan se pa plenyen, pote plent lan se al chèche jistis. Premye bagay ki pou fèt se leve ti gason an yon lòt fason. Sa vle di leve li nan dimansyon imanite l. Fè l konnen li se yon moun avan tou. Li gen dwa kriye, li gen dwa santi emosyon, li gen dwa viktim epi aprann li aksepte sa, aprann li viv tèt li tankou yon moun avan tout bagay paske moun gen fòs, moun gen feblès. Premye bagay la se transmèt ti gason yo sa. Transmèt yo lè y al chèche èd se pa paske yo fèb, men se paske yo bezwen yo ede yo antanke moun. Donk otomatikman nou aprann ti gason an antanke moun li ka bezwen èd, li gen dwa bezwen yon moun lonje lannmen ba li, li gen dwa bezwen kriye, li gen dwa bezwen eksprime emosyon l, li gen dwa bezwen pale, li gen dwa pa anvi fè silans, li gen dwa pa anvi rantre nan chema sa a sosyete a trase pou li an... Pou l di se gason ou ye men kòman ou sipoze mache, ou se yon kòk lakou. Ou se moun ki sipoze okipe yon fanmi menm si w pa ka travay, menm si w pa ka rantre lajan, menm si w nan yon sitiyayon difisil. Ou gen dwa ou menm ou estime fòk se gwo pekto pou w genyen pou moun ka di w gason. Oubyen fòk ou ka pran 10 baf pou moun ka di w gason, ou gen dwa gen fòs ou, ou gen dwa gen feblès ou. Donk premye bagay ki pou fèt se sa paske toutotan nou pa leve ti gason yo yon lòt fason - ni tifi yo - y ap toujou di mwen viktim lè yon moun vyole m, men moun pa ka konn sa paske yo pral di se yon gason m ye. Sa vle di fòk nou kòmanse nan nivo edikasyon, nan sa n ap transmèt ti gason yo anndan lakay nou, lekòl yo, legliz yo, tout enstitisyon k ap konstwi yo antanke moun. Dezyèm bagay la se fè yo konprann lalwa la pou tout moun. Lè yo viktim, lalwa prevwa yon ansanm bagay pou yo. Sa vle di si yon gason viktim yon vyolans fizik, li dwe ale nan yon komisarya pou li pote plent kit li se yon fi, kit li se yon gason paske lalwa gen rekou pou di yo fè yon atent fizik sou ou oubyen yon moun pote atent ak entegrite fizik ou, oubyen ak entegrite moral ou, entegrite sikolojik ou. Gason an gen dwa sa a paske lalwa la pou li tou. Donk menm jan yon fanm ki viktim ka ale swa nan òganizasyon fanm, swa nan yon komisarya, gason an tou kit li viktim nan men yon fanm, kit li viktim nan men yon gason, depi l viktim li gen dwa pote plent paske l se yon sitwayen. E lè ou se yon sitwayen nan yon espas, lalwa sipoze ba ou sèvis, se pa yon kesyon paske w gason ou pa pral pote plent, lalwa la pou ou. Lalwa sipoze sèvi pou ou kit ou se yon fanm, kit ou se yon gason. Donk fòk nou toujou aprann moun yo pote plent pa vle di plenyen. Pote plent se al chèche yon bagay leta dwe w paske leta dwe w jistis. E li dwe w jistis kèlkeswa sèks ou, kèlkeswa kategori sosyal ou, kèlkeswa nivo ekonomik ou, kèlkeswa kote ou sòti leta dwe w sa. Twazyèm bagay la se rann vyolans sa yo vizib nan je tout moun. Sa vle di jounen jodi a, yo pa pale anpil sou sa. E piske yo pa pale anpil sou sa, gen yon teyori ki di lè w ap pale anpil sou yon bagay sèke l egziste. Lè ou pa pale de yon bagay se yon pwoblèm ki poko egziste. Sa vle di li poko yon priyorite fòk nou komanse pale de sa. Fòk nou komanse di gen anpil ti gason k ap viktim vyòl nan peyi a e nan mond lan. Fòk nou rann pwoblèm nan vizib, fòk gen moun ki fè rechèch sou li, fòk gen moun nan leta a ki pale de sa, fòk gen moun nan òganizasyon yo ki pale de sa, fòk gen moun nan medya ki pale de sa paske otomatikman n ap pale de sa n ap wè se yon pwoblèm ki egziste. E apati lè pwoblèm nan kòmanse egziste, fòk nou kòmanse chèche yon solisyon. Sa vle di se pa fèmen je nou kòmsi sa pa fèt vre, men non li fèt, donk fòk nou abòde l tankou yon reyalite. Sa se yon twazyèm aspè ki enpòtan k ap montre nou kòman pou n pote yon repons. Epi katriyèm bagay la se pote yon repons. Sa vle di lè yon moun vini, li di ou li viktim se pran responsablite ou antanke leta, pran responsablite w antanke tribinal, pran reskonsablite w antanke pilye, pran responsablite w antanke òganizasyon dwa moun, pran responsablite w nan tout nivo ki sipoze pote asistans pou moun sa. Li pa nan yon sèl nivo, li pa sèlman nan nivo òganizasyon, li pa sèlman nan nivo leta, se yon chèn ki sipoze gen yon atikilasyon, ansanm vyolans seksyèl ak lòt bagay ti gason oubyen gason ap sibi. Men toutotan viktim yo pa konsidere tèt yo tankou viktim, nou poko ka bay yon repons paske plent lan pèsonèl. Sa vle di si yon gason ap viktim men li pa estime fòk li pote plent ou menm ou pa ka fè sa pou li. Si yon manman, yon papa oubyen yon moun ki responsab yon ti gason k ap viktim men li menm li pa estime pitit li an viktim, nou menm nou pa ka fè anyen paske avantou se moun ki viktim nan ki sipoze fè premye pa a. E sesi se menm bagay la pou kesyon vyolans sou fanm, se li ki gen responsablite avantou pou l di mwen vle sòti nan sa m ye a, mwen pral pote plent. Menm si m se yon òganizasyon fanm mwen pa ka fè sa pou li. Li ka vini la, li chita, li kriye, lè nou mande l kisa l vle, si l di mennen l kay doktè, n ap fè l wè sikològ, elt. Men si nou mande si l ap pote plent, fòk li konnen plent lan fòk se li ki pou pran desizyon an. Sa vle di fòk nou kraze mit ki fè kwè gason pa ka viktim nan, ti gason pa ka viktim nan, gason an se yon bout siman, yon blòk, yon bout fè. Mit ki fè kwè li pa merite pou sosyete a pote asistans oubyen èd ba li a. Men sinon refleksyon ak repons lan sipoze miltidimansyonèl. Paske li sòti nan fanmi yo, li sòti nan lekòl yo. Kisa nou anseye yo anndan lekòl? Kisa nou anseye yo kay frè a? Kisa nou di yo lè yo nan lise a? Kisa nou di yo lè yo nan legliz la ? Kisa nou transmèt yo kòm valè pa rapò ak pwòp idantite yo tankou gason?  Mwen menm pandan m tap fè yon fòmasyon lòtrejou, mwen jwenn yon gason ki di m li menm, si yo ta vyole l l ap tou touye tèt li. Sa vle di se kòmsi li tou estime li tou pa moun. Li pa merite viv si yo ta vyole l. Li di l e efektivman gen anpil moun ki viktim vyòl ki touye tèt yo aprè kit se fi, kit se gason. Men li menm tradiksyon pa l lan sèke li p ap menm ka aksepte moun konnen yo vyole l paske li se yon gason. Kòmsi pou yon lòt gason ta vyole l. Donk li konplèks paske li travèse edikasyon nou menm tou antanke fi jan nou wè gason. Paske nou gen yon jan nou egzije gason an pou l ye menm, nou menm antanke fi. Sa vle di nou egzije gason an sa tou. Nou menm fanm, menm ak zye nou, gason an gen yon ansanm bagay l ap fè se pou l ka gason nan zye nou antanke fanm. Paske nou menm antanke fanm, nou gen yon egzijans nou fè l antanke gason si nou pa konsidere l tankou gason. E se konsa nou leve ti gason an lè nou manman. Se konsa sè a wè frè a. Se konsa madanm nan wè mari a. Se konsa zanmi an wè zanmi gason an. Donk se kèk dekonstriksyon sosyal ki pou fèt epi apati de enstitisyon yo tou ki ap fè yon ansanm mizanplas pa rapò ak sa. Men sinon se pa senp pase sa. Se pa yon bagay k ap fèt jodi a. Se chanjman kòpotman, se chanjman pèsepsyon, se chanjman mantalite ki sipoze fèt pou sa rive. 

EA: Nan batay sa a, ki wòl konkrè paran yo sipoze jwe? 

PS:Mwen fèk sot di ou li, se edikasyon. Sa vle di lè w ap leve yon ti gason èske ou leve yon moun avantou? Lè w ap leve yon ti gason lè li anvi pale, èske ou konn koute l? Eske l gen yon kote pou l kriye? Eske l gen yon kote, yon espas kote l santi l konfòtab ak emosyon li yo? Eske ou kreye yon espas kote li konfòtab avèk imanite l nan tout dimansyon l: imanite l nan feblès li, imanite l nan fòs li, imanite l nan sa li pataje? Moun yo prèske di ou kounya gason yo paka di yo renmen yon moun. Paske yo gen yon ekspresyon ki fèk alamòd, yo di ou tòg pa kriye oubyen tòg la gen yon jan li ye. Men li charye yon pakèt bagay nan nivo sosyal. Malerezmam nou pa wè enpak li genyen nan vi nou chak jou. Gen yon ekspresyon ki di ou se gason ou ye, pran fòm kò w. Tankou moun nan nan yon antèman, se yon gason li ye, li gen yon jan pou l kriye, li paka se li k ap rele pi fò a. Menm nan ekspresyon plezi, yo pa aksepte gason an ka libere emosyon l pou l eksprime plezi l jan l vle paske se gason l ye, li sipoze gen yon jan pou l eksprime l, li sipoze rete tòg. E se nan tout dimansyon gason nou restrenn li. Kijan ou fè gason an asime tèt li: li pa ka fè manje, li pa ka lave veso, li pa ka lave rad, li pa ka sesi. Se li ki pou demonte kawotchou a, si gen yon bagay deyò a, se li ki pou kouri al pete fyèl li. Sa vle di se li ki pou pran pwent kamyonèt la. Donk an menn tan gen fanm ki apresye sa tankou yon jès galantri, tout fanm m panse. Men fòk nou wè kisa l charye nan sosyete a kòm enpak. Kisa l charye non sèlman pou fi, men pou gason. Donk wòl paran yo se konstwi ti gason nou yo ak tifi nou yo yon pi bon fason. Mwen pa pral di yon lòt fason paske se pa tout sistèm edikasyon an ki pa bon, men pou n konstwi yo antanke moun yon pi bon fason. Fòk nou konstwi yo avantou antanke moun. Men m konnen l p ap fasil paske se pa an Ayiti sèlman, se nan tout mond lan ou jwenn konstriksyon sosyal sa a atravè tradisyon, atravè anpil syèk. Donk yo transmèt nou li epi n ap bay li tou. Men an menm tan fòk nou remete an kesyon chak jou: ti gason pa jwe ak poupe, ti gason an se zam nan, ti gason an se bou l la, ti gason an se aprann karate a. Yo bay ti gason posti pwotektè a. Yo ba li posti moun ki fò a, yon moun ki toujou la pou l pwoteje yon lòt moun. Men kiyès k ap pwoteje moun sa a lè l pa la? Sa vle di yo pa aprann fi a pran swen tèt li paske yo toujou di l gen yon moun k ap vin leve l atè a pou pran swen l. Epi tou gason an tou yo tou aprann li djòb li se jwenn yon fanm pou l leve atè a. Donk wòl paran, wòl enstitisyon tankou fanmi se konstwi ti gason ak tifi yo yon pi bon fason. Se sa ki wòl yo. Se sa ki responsablite yo. 

EA: Si w t ap gen yon dènye mo kisa l t ap ye? 

PS: Mwen menm, mwen se feminis e travay m ap fè a se yon travay ki chita sou yon tan ki long. Premye travay mwen se yon chanjman mantalite, yon chanjman konpòtman ki sipoze mennen nou nan yon sosyete ki pi jis epi pi egalitè. Travay mwen an pa ka fèt si yo pa ka leve ti gason yo yon lòt jan. Si yo pa sispann leve ti gason yo tankou bouwo, si yo pa sispann leve ti gason ki konprann yo kapab bat fanm jan yo vle, yo kapab pale ak fanm jan yo vle, kòmsi famm nan pa moun menm jan avèk yo. Donk antanke feminis sa prewokipe m. Kijan de enpak sa yo fè sou lavi ti gason an paske gen rechèch ki pwouve faktè ki fè gason fè vyolans sou fanm se paske gason an pa gen yon fòm ekspresyon emosyon l. Sa vle di nèg la vini li ankòlè, li p ap chita pou l pale avè w, paske fason l ka eksprime emosyon l se kòmanse frape w. Li p ap chita pou l di w gen yon bagay ki fè l mal. Oubyen li pèdi travay li, ekspresyon l se bat yon fanm. Li konsidere fanm nan tankou byen prive l, si fanm sa kite l oubyen si l ap twonpe l, li ka tiye fanm sa a. Donk sa vle di tout travay mwen an antanke feminis li pa ka fèt andeyò sa n ap pale a. Li depann de kijan nou konstwi ti gason an, de kijan jenerasyon k ap vini an ap ye. Paske nou gen dwa ranfòse fanm jan nou vle. Nou ka mete otan de lwa sou pye, men toutotan pa gen gason ki rantre nan lojik sosyete jis ak egalitè a, sa pa ka fèt amwatye, li p ap fèt globalman nan mond lan. Donk dènye pawòl mwen sèke nou ekstrèmeman atache ak sa n ap di la jounen jodi a paske yon batay pou dwa fanm se yon batay pou dwa moun. E nou pa ka ap batay pou dwa fanm epi nou fè kòmsi rès mond lan pa sipoze apwopriye batay pou dwa moun nan. Mwen menm, m panse dènye mo a se sa. Mwen panse fòk tout moun fè travay yo nan nivo pa yo. Fanm yo dwe fè travay yo, lekòl yo dwe fè travay yo, legliz yo dwe fè travay yo, espas sosyalizasyon yo dwe fè travay yo: òganizasyon, asosyasyon, Leta dwe fè travay li, ministè yo, lapolis tout moun ki nan divès dimansyon yo dwe fè travay yo paske yon sèl gwoup pa ka fè travay sa a pou kont li. Kesyon chanje mantalite, chanje sosyete se yon travay pou kont li, tout sosyete a ladan l. Donk fòk chak moun jwe wòl yo a epi n ap gade nan 50 tan ankò, si nou vivan toujou, sa batay nou yo bay paske m rete kwè batay yo toujou bay rezilta. Yo pa bay rezilta nan dimansyon nou vle a, ni nan tan nou vle l la, men yo toujou bay rezilta.